|
|
|
 Potočna pastrmka (Salmo trutta): |
Autor: Radovan Stanić
Literatura:
mr Saša P. Marić – Evolucijska istorija kompleksa potocne pastrmke (Salmo truta) – doktorska disertacija; izvor: www.balkan-trout.com
Snažan razvoj sportskog ribolova, kao i veoma zastupljen krivolov uz narušavanje prirodnih uslova staništa doveli su do značajnog smanjenja brojnosti populacije potočne pastrmke, a pojedine populacije su postale ugrožene sa stanovišta opstanka. Kao posledica toga dolazi do čestog poribljavanja komercijalnim linijama koje su prilagođene ribnjačkom uzgoju. Najčešće se radi o linijama alohtonog porijekla, koje se nakon ubacivanja u vodotokove nesmetano ukrštaju autohtonim populacijama, što može dovesti do ugrožavanja genetičke specifičnosti autohtone populacije.
Pastrmke imaju izrazitu osobinu odgovora na promjenu uslova staništa što često dovodi do nastanka specifičnih životni formi.
Salmo Trutta – Potočna pastrmka
Pastrmka kao autohtona vrsta naseljava vode Evroazije i sjeverne Afrike. Rasprostranjena je na području od sjeverne Norveške i sjeveroistočnog dijela Rusije na na sjeveru do planine Atlas u sjevernoj Africi na jugu, i od Islanda na zapadu do Aralskog mora na istoku (Behnke R. J. 1986. A new subgenus and species of trout; Alliott, 1994). Tokom prošlog vijeka pastrmku su naselili u 24 zemlje izvan Evrope, i u to u preostali dio Azije i Afrike, zatimu Australiju, Sjevernu i Južnu Ameriku.
Potočna pastrmka naseljava hladne vode i to obično gornje tokove rijeka umjereno kontinentalne klime, mada se može naći i u ravničarskim rijekama, kao i u jezerima sa čistom i hladnom vodom. Polna razlika je izražena u doba mrijesta: ženke imaju zaobljen trbuh i crven nabubreli polni otvor, dok su mužjaci uskog trbuha i nemaju nabubreli polni otvor, ali se odlikuju veoma razvijenom donjom vilicom u obliku kuke. Mrijesti se krajem jeseni i početkom zime – od novembra do januara. Ženka može u prosjeku da položi 2000 jaja na 1kg tjelesne težine. Ikra se odlaže na kamenitom dnu sa brzim tokom vode. Prečnik jaja je velik i iznosi 4,5 do 5 mm.
Inkubacioni period traje, zavisno od temperature vode od 60 do 90 dana. U prirodnim plodištima mlađ ostaje do početka jeseni, kada naraste do 10 cm dužine. Ona se kasnije seli u dublje i mirnije vode u potrazi za hranom. Polnu zrelost dostiže u 2-3 godini. U prvoj godini jednike narastu 10 14 cm. Ove ribe imaju tzv. „mladalačko ruho“, istaknuto sa desetak crnih vertikalnih mrlja na bokovima tijela. Sa porastom mlaži nestaju ova obilježja. Totalna dužina dvogodišnjih jedinki može dostići 20 do 25 cm, a težina 150 do 200 g. (Jevtić J. 1989. Ribarstvo. Praktikum. Naučna knjiga Beograd). Rastu dosta sporo. U akumulacionom jezeru Lokvara (blizu Delnica), koje pripada dunavskom slivu, ulovljena je 1968. godine potočna pastrmka dužine 124 cm i težine od 25,5 kg, stara 15 ili 16 godina (Pažur, K. 1969. Divovske pastrve u jezeru Lokvare. Ribarstvo Jugoslavije,god XXIV, 2, Zagreb).
Potočna pastrmka se hrani različitim organizmima: ribama, larvama vodenih insekata, ikrom drugih riba, insektima koji lete na površinom vode i padaju na vodu, račićima i drugim beskičmenjacima (Aganović, M. 1979. Salmonidne vrste riba i njihov uzgoj. IKRO „Svijetlost“, Sarajevo).
Postoje tri različita ekološka oblika koje potočna pastrmka razvija u zavisnosti od uslova staništa:
- Salmo trutta forma fario – riječni oblik
- Salmo trutta forma lacustris – jezerski oblik
- Salmo trutta forma trutta – morski oblik
Morski i jezerski oblik predstavljaju migratorne populacije, dok riječni oblik uvijek naseljava riječno stanište u okviru koga može preduzimati manje ili veće migratorne pokrete. Morska forma živi i hrani se u moru i migrira u rijeke na mrijest nakon čega se vraća u more. Jezerska forma naseljava jezera, a na mrijest migrira u rijeke ili u pliće dijelove jezera (Elliott J. M. 1994.Quantitative ecology and the brown trout). Pojedine studije ukazuju da se migratorne i stalne populacije mogu nesmetano ukrštati.
Utvrđeno je da u Evropi postoji 5 linija (filogenetskoh grupa):
1. jadranska linija
2. sredozemna (mediteranska linija) linija
3. dunavska linija
4. atlantska linija
5. marmoratus linija
Karakteristike sredozemne i jadranske linije su veliki broj sitnih crvenih i crnih tačaka koje su nepravilno raspoređene po cijelom tijelu, kao i 4 široka tamna pojasa, koja kao obruč obavijaju tijelo i to jedan u nivou glave, dva u nivou trupa i jedan u nivou repa.
Dunavska linija ima crvene i crne tačke podjednako zastupljene i ravnomjerno raspoređene po cijelom tijelu.
Atlanska linija ima karakterističnu crnu pigmentaciju koja preovladava nad crvenom i načazi se uglavnom na trupnom dijelu neposredno iza glave.
Marmoratus linija (glavatica), ima karakteristične mramorne šare po kojima i dobila ime. Osnovna boja tijela je maslinasto zelena ili braonkasta, a šare se nalaze na leđima i bokovima tijela i nešto su manje od osnovne boje. Pojedini primjerci mogu imati i 4 široka tamna pojasa.
Prema teoriji molekularnog sata, smatra se da su se prije približno 10 miliona godina od zajedničkog pretka razdvojile dvije vrste, losos (Salmo salar) i pastrmka (Salmo trutta).
Ugroženost potočne pastrmke (Salmo trutta)
Potočna pastrmka predstavlja jednu od najbolje proučavanih slatkovodnih vrsta riba.
Veliki dio populacije potočne pastrmke ugrožen je različitim tipovima ljudskih aktivnosti, koje mogu biti podjeljene u tri opšte kategorije: degradacija staništa, ribolov i poribljavanje.
- Degradacija staništa može biti direktna i indirektna. Direktna degradacija staništa podrazumjeva fizicke promjene staništa, na primjer, podizanje hidroelektrana koje sprečavaju migraciju pri mrijestu ili regulacija korita. Indirekta degradacija podrazumjeva promjenu svojstava vode kroz razne vidove zagadenja.
- Ribolov, komercijalni pa i sportski, dovodi do smanjenja brojnosti i opadanja varijabilnosti populacije.
Poribljavanje materijalom i viještackog mrijesta ili prenošenje jedinki sa drugih lokaliteta sve je češca praksa upravljanja vodama. Do poribljavanja najčešce dolazi zbog smanjenja brojnosti autohtonih populacija, što je uglavnom rezultata prevelikog ribolovnog opterećenja. Poribljavanje predstavlja naročito ozbiljnu prijetnju otkako se posmatra kao blagotvoran način da se pomogne autohtonim populacijama, ali u stvarnosti veoma često dovodi do izumiranja lokalnih autohtonih genetskih fondova.
Najčešći ugrožavajući faktor predstavlja preveliko ribolovno oterećenje, koje uključuje ne samo legalan ribolov, već na prvom mjestu krivolov. Glavni razlog izuzetnog ribolovnog pritiska je nedovoljno i neprofesionalno sprovođenje ribolovne kontrole, kao i neprimjenjivanje zakonski regulisanih zaštitnih mjera u ribarstvu.
Drugi po značaju ugrožavajući faktor predstavlja direktna degradacija staništa u vidu formiranja vodozahvata za potrebe elektroprivrede (Tišča), za vodosnadbjevanje, za industriska i rudarska postrojenja kao i izgradnja fabrika flaširane vode.
Socijalno ekonomski faktori koristenja vode naših rijeka su veoma važni, ali riješenje tog problema (prije svega očuvanja autohtonih populacija u BiH), i pored kako-tako zakonom propisane obaveze nije adekvatno u administrativno-upravljačkoj praksi sektora zaštite životne sredine i zaštite prirode.
Treći po značaju faktor ugrožavanja populacje potočne pastrmke je poribljavanje. Ova aktivnos još nije uzela prevelikog maha, i do sada se poribljavaju mahom atraktivnije vode, koje trpe veliki ribolovni pritisak. Evidencije o izvršenim poribljavanjima u BiH uglavnom ne postoje ali poznato je se materijal za poribljavanje nabavlja širom bivše Jugoslavije, ne vodeći računa čak ni o poribljavanju materijalom koji pripada barem istom slivnom području, a kamoli o poribljavanju materijalom autohtonog porijekla.
Postoje negativna iskustva u Sloveniji gdje se vršilo poribljavanje neautohtonim linijama. U Soču je unešena potočna pastrmka (za koju se smatralo da nije autohtona za sliv pomenute rijeke) atlantske i dunavske linije, koja se nesmetano ukrštala sa marmoratus linijom (tzv. Soška pastrmka) dajući plodne hibride i preteći da vremenom može doći do potpunog uništenja genetičke originalnosti marmoratus linije.
Degradacija staništa, ribolov i poribljavanje mogu biti okidač za 3 glavna procesa koji dovode o smanjenja ili gubljenja raznolikosti, a to su: izumiranje lokalnih populacija, hibridizacija i gubitak genetičke raznolikosti.
Degradacija staništa je glavni uzrok izumiranju lokalnih populacija. Pretjeran izlov i nepromišljeno poribljavanje takođe mogu dovesti do istih rezultata (Laikre, i sar. 1999 Conservation genetic management of brown trout (Salmo trutta) in Europe).
Dakle, potrebno je maksimalno voditi računa o našem eko sistemu i paziti na genetsku strukturu populacije (voditi računa sa kakvim materijalom poribljavamo naše vode).
|
|
|
![](javascript:popUp("prijava_ulova/89.JPG"))
